درسنامه آموزشی تاریخ (3) کلاس دوازدهم معارف
درس 13: جنگ تحمیلی و دفاع مقدس
فعالیت (صفحهٔ 155 کتاب درسی)
با راهنمایی دبیر دربارهٔ اهداف و انگیزههای صدام و حامیان خارجی او از تحمیل جنگ بر کشور ما با توجه به شرایط داخلی آن زمان ایران گفتوگو کنید.
شروع جنگ تحمیلی
کشور کنونی عراق پس از جنگ جهانی اول و تجزیهٔ امپراتوری عثمانی، تحت قیمومیت انگلستان شکل گرفت. با تأسیس این کشور، اختلافات مرزی با ایران، که از دوران عثمانی به وجود آمده بود، همچنان ادامه یافت. در سال 1354ش (1975م) ایران و عراق برای پایان دادن به اختلافات مرزی و رفع مناقشه بر سر اروندرود، قراردادی را با میانجیگری دولت الجزایر امضا کردند.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، دشمنان خارجی و در رأس آنها آمریکا که نتوانسته بودند مانع استقرار و استحکام نظام جمهوری اسلامی شوند، صدام را به مقابلهٔ نظامی با ایران تشویق کردند از اینرو، صدام در 31 شهریور 1359 دستور حمله به ایران را صادر کرد و در پی آن، ارتش بعثی عراق از زمین و هوا به میهن عزیز ما هجوم آورد و جنگ تحمیلی آغاز شد.
پیش از این نیز نیروهای ارتش بعثی عراق صدها بار از زمین و هوا و دریا به ایران حمله و صدها تن از مرزداران و مرزنشینان ایرانی را شهید، مجروح و اسیر کرده بودند.
انگیزه و اهداف صدام از تحمیل جنگ بر ایران
مهمترین انگیزهٔ صدام برای هجوم نظامی به ایران و هدفهای او از این هجوم عبارت بودند از:
1- حاکمیت بر آبراه مهم اروندرود، دسترسی و تسلط بر خلیج فارس و جدایی جزایر سهگانهٔ ابوموسی، تنب کوچک و بزرگ و استان خوزستان از ایران؛
2- تضعیف و نابودی انقلاب اسلامی و جلوگیری از انتشار افکار انقلابی در میان مردم عراق و مسلمانان سایر کشورها؛
3- رسیدن به رهبری جهان عرب و ایفای نقش ژاندار می در منطقه.
فعالیت: ارزیابی و تحلیل (صفحهٔ 156 کتاب درسی)
با توجه به سخنان امام خمینی، همفکری کنید و بگویید انگیزه و هدف صدام از اینکه در آغاز جنگ تحمیلی خود را «سردار قادسیه» مینامید، چه بود؟
«صدام هم پیش خود فکر کرد و شیطانهای بزرگ هم این فکر را در او تقویت کردند که تو به ایرانی که الآن بههم خورده و هرج و مرج است و ارتشی ندارد، حمله کن و اسم خودت را مثل سعد وقاص کن و خودت را فاتح قادسیه بخوان» (صحیفۀ امام، ج 16، ص 92).
وضعیت نیروهای نظامی ایران در ابتدای جنگ
جنگ تحمیلی در شرایطی آغاز شد که کشور ما دوران حساس و دشوار پس از پیروزی انقلاب اسلامی و سقوط حکومت شاهنشاهی را میگذراند. ارتش و ژاندارمری به دلیل تصفیه یا فرار فرماندهان و بسیاری از افسران آمادگی کامل برای رویارویی با جنگی بزرگ را نداشتند. نیروی جوان و تازه تأسیس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با وجود محدودیتهای تشکیلاتی، تجهیزاتی و تدارکاتی، سخت درگیر مقابله با آشوبهای ضد انقلاب بود و نیروی مردمی بسیج نیز در حال شکلگیری بود.
صدام با این توهم که نیروهای مسلح ایران آمادگی و توان مقابله با ارتش او را ندارند، با پشت گرمی به حمایت سیاسی، نظامی، اقتصادی و اطلاعاتی سایر کشورها، بهویژه آمریکا و شوروی سابق، تصور میکرد که در مدت کوتاهی به هدفهای خود میرسد. اعترافات افسران اسیر عراقی نشان میدهد که صدام مصمم بود با یک تهاجم برقآسا در مدت پنج تا شش هفته خوزستان را تسخیر کند و بخشی از اهداف خود را محقق سازد.
مجامع بینالمللی و جنگ تحمیلی
مجامع بینالمللی و در رأس آن شورای امنیت سازمان ملل متحد که مسئولیت حفظ صلح و امنیت جهانی و جلوگیری از تجاوز دولتها به دیگر کشورها را برعهده دارد، در برابر یورش آشکار نیروهای رژیم بعثی عراق به خاک ایران به صورت قاطع و مؤثر به وظایف رسمی و قانونی خود عمل نکرد. این شورا چند روز پس از شروع جنگ تحمیلی با صدور قطعنامهای بدون آنکه تجاوز نیروهای بعثی به خاک ایران را محکوم کند و از دولت متجاوز بخواهد که از مناطق اشغالی عقبنشینی نماید، تنها دو کشور را به خودداری از ادامهٔ جنگ و تلاش برای حل مسالمتآمیز اختلافات فراخواند.
فعالیت: بررسی شواهد و مدارک (صفحهٔ 157 کتاب درسی)
مفاد قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل متحد دربارهٔ جنگ تحمیلی صدام علیه ایران و تهاجم نظامی صدام به کویت را بخوانید و تفاوتهای آنها را با ذکر دلیل بیان کنید.
الف) قطعنامهٔ 479 (28 سپتامبر 1980 / 6 مهر 1359):
1- از ایران و عراق میخواهد از هرگونه کاربرد زور به فوریت خودداری کنند و مناقشۀ خود را از راههای مسالمتآمیز و طبق اصول عدالت و حقوق بینالمللی حل نمایند.
2- از آنها مصرانه میخواهد هر پیشنهاد مناسب در مورد میانجیگری، سازش یا توسل به نهادهای منطقهای و یا دیگر راههای مسالمتآمیز را بنا به انتخاب خود، که اجرای تعهداتشان را بر اساس منشور سازمان ملل تسهیل کند، بپذیرند.
3- از کلیهٔ کشورهای دیگر میخواهد حداکثر خویشتنداری را مبذول دارند و از هر اقدامی که ممکن است به افزایش و گسترش بیشتر مناقشه منجر شود، خودداری کنند.
4- از کوششهای دبیرکل و پیشنهاد وی در مورد مساعی جمیله برای حل این وضعیت پشتیبانی میکند.
ب) قطعنامهٔ 660 (2 اوت 1990 / 13 مرداد 1369) که بلافاصله پس از حملهٔ صدام به کویت صادر شد:
1- تهاجم عراق به کویت را محکوم میکند.
2- از عراق میخواهد تمام نیروهای خود را بیدرنگ و بدون قید و شرط از کویت بیرون ببرد.
3- عراق و کویت را متعهد میکند که بلافاصله مذاکرات فشردهای را برای حل اختلافات خود آغاز کنند.
4- تصمیم میگیرد که مجدداً و در صورت نیاز تشکیل جلسه دهد تا اتخاذ دیگر تدابیر لازم را برای اجرای این قطعنامه بررسی کند.
در طول هشت سال جنگ تحمیلی، قدرتهای بزرگ مانند آمریکا، شوروی، فرانسه، آلمان و انگلستان، علاوه بر دادن انواع سلاحهای پیشرفته و حتی تسلیحات شیمیایی به حکومت بعثی عراق، از نظر سیاسی نیز آشکار و پنهان از این رژیم جانبداری کردند. برخی از کشورهای منطقهٔ خلیج فارس نیز به اشکال مختلف به صدام یاری رساندند. بعضی از کشورها هم بهظاهر سیاست بیطرفی در پیش گرفتند ولی در موارد متعدد از سیاستهای تجاوزکارانهٔ صدام حمایت میکردند.
دفاع مقدس ملت ایران
بلافاصله پس از شروع جنگ تحمیلی، مردم و نیروهای مسلح ایران به فرمان امام خمینی لبیک گفتند و آمادهٔ نبرد با دشمن متجاوز و دفاع از مرز و بوم خود شدند. حضرت امام برای خنثی کردن جنگ روانی ناشی از حملات نظامی ارتش بعثی، صدام را دزدی خواندند که آمده و چند سنگ انداخته است و مردم را به آرامش و آمادگی برای دفاع فراخواندند.
نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی از نخستین ساعتهای شروع جنگ وارد عمل شد و با رشادت و شجاعت تمام، ضربهٔ مُهلکی به رژیم صدام وارد آورد. در جبههٔ زمینی نیز رزمندگان ارتش، سپاه پاسداران و ژاندارمری به همراه مردم شهرها و روستاهای مرزی، عشایر غیور و نیروهای ستاد جنگهای نامنظم، که شهید مصطفی چمران آنها را فرماندهی میکرد، به مقابله با دشمن شتافتند و پیشروی نیروهای عراقی را متوقف و یا کند کردند. در خرمشهر، مدافعان این شهر اغلب با سادهترین سالحها بیش از یک ماه کوچه به کوچه و خیابان به خیابان در برابر ارتشی که مجهز به انواع تسلیحات و تجهیزات بود، ایستادند.
بیشتر بدانیم: جلوگیری از برگزاری نشست سران جنبش عدم تعهد در بغداد
صدام پیش از آغاز جنگ تحمیلی و در نشست سران جنبش عدم تعهد در هاوانا (پایتخت کوبا)، میزبانی نشست بعدی را در بغداد بر عهده گرفت. با نزدیک شدن به زمان برگزاری این نشست، در 30 تیر 1361، شش خلبان شجاع و فداکار نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران با سه فروند هواپیمای جنگی با هدف ناامن نشاندادن بغداد و جلوگیری از نشست سران جنبش عدم تعهد در پایتخت عراق، آمادهٔ عملیات شدند. یکی از این خلبانان شهید عباس دوران بود که در دو سال نخست جنگ، بیش از 120 عملیات هوایی موفقیتآمیز علیه دشمن بعثی انجام داده بود. هواپیمای دوران در جریان این عملیات و پس از بمباران پالایشگاه بغداد، هدف اصابت موشک پدافند هوایی نیروهای بعثی قرار گرفت. این خلبان رشید با وجود اینکه میتوانست با استفاده از چترنجات سالم فرود آید، هواپیمای در حال سقوط را صاعقهوار به مکانی نزدیک محل برگزاری نشست سران عدم تعهد کوبید و رؤیای صدام را برای تشکیل آن نشست در بغداد و ریاست بر آن به باد داد.
دریادلان نیروی دریایی ارتش نیز در نخستین ماههای جنگ، با پشتیبانی نیروی هوایی در عملیاتی موسوم به «مروارید» با رشادت تمام، اسکلههای عراق را منهدم و نیروی دریایی صدام را نابود کردند.
در نتیجهٔ مقاومت شجاعانه و دلاورانهٔ نیروهای مسلح و مردم ایران، رؤیای صدام برای فتح سریع خوزستان و دیگر استانهای مرزی ایران به باد رفت و نیروهای متجاوز فقط موفق به اشغال بخشهایی از مناطق مرزی، از جمله شهر خرمشهر، شدند.
آزادسازی مناطق اشغالی
پس از آنکه بنیصدر از مقام فرماندهی کل قوا و ریاست جمهوری عزل شد و اوضاع سیاسی کشور ثبات و آرامش یافت، رزمندگان اسلام با شجاعت و صلابت عزم خود را برای بیرون راندن دشمن متجاوز از خاک میهن عزیزمان جزم کردند. نخست، امام خمینی به عنوان فرمانده کل قوا، فرمان شکستن محاصرهٔ آبادان را صادر کردند؛ پس از آن رزمندگان ارتش، سپاه و بسیج در عملیاتی برق آسا، آبادان را از محاصرهٔ نیروهای متجاوز صدام نجات دادند. دلاورمردان ایران زمین سپس در چندین رشته عملیات غرورآفرین که مهمترین آنها فتحالمبین و بیتالمقدس بودند، صدها کیلومتر مربع از خاک ایران را از اشغال ارتش بعثی آزاد کردند. اوج حماسهٔ دفاع مقدس ملت ایران در عملیات بیتالمقدس (سوم خرداد 1361) و با آزادی خونینشهر (خرمشهر) از اسارت دشمن بعثی رقم خورد و برگ زرینی در دفاع از ایران در تاریخ معاصر ثبت شد.
|
|
|
|
پس از آزادسازی خرمشهر، جنگ وارد مرحلهٔ تازهای شد؛ از یکسو موفقیتهای نظامی رزمندگان ایرانی ادامه یافت و از سوی دیگر، حامیان خارجی صدام برای جلوگیری از سقوط رژیم بعثی عراق، انواع تجهیزات نظامی پیشرفته از قبیل: هواپیماهای جنگی، موشکهای دوربرد و سلاحهای میکروبی و شیمیایی را در اختیار این رژیم گذاشتند. به دنبال باز پسگیری خرمشهر، جمهوری اسلامی ایران برای پایان دادن به جنگ و خونریزی و رسیدن به حقوق خود، شروطی را مطرح کرد که مورد بیاعتنایی مجامع بینالمللی و دیکتاتور عراق واقع شد. صدام پس از آن با حمایت بیشتر قدرتهای بزرگ به بمباران و موشکباران شهرها و استفاده از بمبهای شیمیایی روی آورد که در قوانین و عرف بینالملل ممنوع بود. بمباران شیمیایی شهر سردشت در استان آذربایجان غربی، روستای زرده از توابع شهرستان دالاهو در استان کرمانشاه و شهر حلبچه در کردستان عراق، از جملهٔ جنایتهای جنگی حکومت بعثی عراق بهشمار میرود.
| ردیف | نام عملیات | رمز عملیات | تاریخ عملیات | منطقهٔ عملیات |
|---|---|---|---|---|
| 1 | عملیات نصر | - | 15 دی تا 18 دی 1359 | هویزه، کرخه، دشت آزادگان |
| 2 | فرمانده کل قوا | فرمانده کل قوا، خمینی روح خدا | 21 تا 25 خرداد 1360 | جنوب دارخوین |
| 3 | ثامن الائمه | نصر من اللّٰه و فتح قریب | 5 مهر 1360 | شمال آبادان |
| 4 | طریق القدس | یا حسین | 8 تا 22 آذر 1360 | شمال غربی اهواز، غرب سوسنگرد |
| 5 | فتح المبین | یا زهرا | 2 تا 10 فروردین 1361 | غرب شوش و دزفول |
| 6 | بیت المقدس | یا محمد بن یا علی بن ابی طالب | 10 اردیبهشت تا 3 خرداد 1361 | غرب کارون |
| 7 | رمضان | یا صاحب الزمان ادرکنی | 24 تیر تا 7 مرداد 1361 | شرق بصره |
| 8 | مسلم بن عقیل | یا ابوالفضل العباس | 9 تا 13 مهر 1361 | غرب سومار |
| 9 | محرم | یا زینب | 10 تا 20 آبان 1361 | موسیان و جنوب شرقی دهلران |
| 10 | خیبر | یا رسول اللّٰه | 3 تا 22 اسفند 1362 | منطقهٔ هورالهویزه |
| 11 | بدر | یا فاطمه الزهرا | 19 تا 26 اسفند 1363 | غرب هورالهویزه |
| 12 | والفجر 8 | یا فاطمه الزهرا | 20 بهمن 1364 تا 9 اردیبهشت 1365 | اروندرود و منطقهٔ فاو |
| 13 | کربلای 1 | یا ابوالفضل العباس ادرکنی | 9 تا 19 تیر 1365 | منطقهٔ مهران |
| 14 | کربلای 3 | حسبنا اللّٰه و نعم الوکیل | 11 شهریور 1365 | اروندرود، اسکلههای الامیه و البکر |
| 15 | کربلای 4 | یا رسول اللّٰه | 3 دی 1365 | جنوب و غرب خرمشهر |
| 16 | کربلای 5 | یا فاطمه الزهرا | 19 دی تا 4 اسفند 1365 | منطقهٔ شلمچه |
| 17 | کربلای 10 | یا صاحب الزمان ادرکنی | 25 فروردین تا 5 اردیبهشت 1366 | منطقهٔ ماووت، سلیمانیهٔ عراق |
| 18 | نصر 9 | یا مولای متقیان | 2 آذر 1366 | منطقهٔ حاج عمران |
| 19 | والفجر 10 | یا اللّٰه یا اللّٰه یا اللّٰه | 24 تا 29 اسفند 1366 | منطقهٔ حلبچه تا سلیمانیهٔ عراق |
رهبری امام خمینی (ره) در دفاع مقدس
امام خمینی(ره) از ابتدای جنگ تحمیلی بهصراحت اعلام کردند: «ما بر اساس اعتقاد و باور دینی خود اجازه نداریم به کشور دیگری تعدی کنیم و میل داریم در همه جای دنیا صلح و صفا باشد اما اگر کشوری به ما تعدی کرد، توی دهنش میزنیم». بر اساس همین منطق نیز با شروع تجاوز نظامی رژیم بعثی عراق از همۀ قشرهای ملت خواستند که برای دفاع از ایران بهسوی جبهههای نبرد بشتابند. همچنین به مسئولان توصیه کردند که جنگ را مسئلهٔ اصلی کشور بدانند و برای پیشبرد آن تا پیروزی نهایی بر دشمن، به رزمندگان و مردم یاری برسانند. اهتمام فراوان حضرت امام خمینی بر تقویت بنیهٔ دفاعی و حمایتهای ایشان برای بالا بردن کیفیت و کمیت امکانات و تجهیزات نظامی و تأمین بودجههای جنگ نیز از جمله تدابیر رهبری ایشان در طول دفاع مقدس بود که تا روزهای پایانی جنگ ادامه داشت، اما مهمترین اقدام ایشان ایجاد تحول در روح و روان جوانان ایرانی بود. امام خمینی با تمسک به مفاهیم جهاد و شهادت و یادآوری حماسهٔ عاشورا، میدان نبرد را به صحنهٔ نمایش رشادت و شجاعت جوانان ایرانی تبدیل کردند. آنان در سایهٔ ایمان و اعتقاد و خلاقیت خاص خویش همۀ محاسبات نظامی رایج در دنیا را بر هم زدند و با طراحی و انجام دادن عملیاتهای خارقالعادهٔ زمینی، هوایی و دریایی، افسران نظامی جهان را به شگفتی واداشتند. در نتیجهٔ رهبری امام خمینی جلوههای زیبایی از ایثار و فداکاری در راه دین و میهن و همچنین تقویت انگیزهٔ جهاد و روحیهٔ شهادتطلبی در میان جوانان ایرانی به نمایش گذاشته شد. برخی از فرماندهان جوان دوران دفاع مقدس، امروز به نماد رشادت و مقاومت مردم سوریه و عراق علیه گروههای تکفیری و داعشی تبدیل شدهاند.
و سردار شهید احمد کاظمی، فرمانده لشکر 8 نجفاشرف (شهادت: دی 1384 ـ سانحههوایی) |
(شهادت: 1396 ـ حلب سوریه) |
(شهادت: 1391 ـ لبنان) |
بیشتر بدانیم: مکتب حاج قاسم سلیمانی، مکتب مقاومت
سردار سپهبد شهید حاج قاسم سلیمانی فرماندهی سخت کوش بود که از سالیان قبل در سمت یکی از فرماندهان جوان دفاع مقدس و سپس در مقام فرمانده سپاه قدس، تمام زندگیاش را صرف تحقق آرمانهای بلند اسلام و انقلاب کرد.
علاوه بر توانایی بالای نظامی، اخلاق، ایمان و اخلاص این فرمانده شجاع باعث شده بود تا در جایگاه فردی محبوب در میان ملت ایران و در واقع همه ملتهای آزاده جهان شناخته شود.
شکلگیری و تقویت هستههای مقاومت در منطقه تا حدی زیاد به تلاشهای سپهبد سلیمانی مدیون است که از آن جمله میتوان حزبالله لبنان، حشدالشعبی عراق، فاطمیون افغانستان، زینبیون پاکستان و... را نام برد. از همین رو سرانجام استکبار جهانی به سرکردگی شیطان بزرگ، آمریکا، حضور این فرمانده عاشق امت و نظام اسلامی را تحمل نکرد و در اولین ساعات جمعه، 13 دی ماه 1398ش در حمله موشکی ناجوانمردانه در فرودگاه بغداد او و برخی همرزمانش در جبهه مقاومت از جمله ابومهدی المهندس را طی یک عملیات تروریستی به شهادت رساند و چنین بود که خون پاک این رهرو راستین اباعبدالله الحسین به دست شقیترین آحاد بشر بر زمین ریخته شد.
در تشییع پیکر مطهر سردار دلها از نجف و کربلا تا مشهد و تهران و قم تا کرمان چنان جمعیتی حاضر شدند که در تاریخ بیسابقه است. این حضور بیسابقه به معنای حمایت از راه و هدف شهید سلیمانی و مهر تأییدی بود بر همراهی مستحکم مردم با رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت آیتالله خامنهای در شروع گام دوم آن.
رهبر انقلاب این روز را یک «یوم الله» دیگر در تاریخ انقلاب اسلامی دانستند و در این باره فرمودند: «هر جا اخلاص بود، خدای متعال به اخلاص بندگان مخلصش برکت میدهد، کار برکت پیدا میکند، رشد و نمو پیدا میکند، کار به نحوی میشود که اثر آن به همه میرسد، برکات آن در میان مردم باقی میماند؛ این ناشی از اخلاص است. نتیجه آن اخلاص، همین عشق و وفاداری مردم، همین اشک و آه مردم، همین حضور مردم، همین تازه شدن روحیه انقلابی مردم است. اما اینکه ما بیاییم این حوادث را تقویم کنیم، قیمتگذاری کنیم، قدر آنها را بدانیم و ببینیم که اندازه و قیمت این حوادث چقدر است؛ در صورتی تحقق پیدا میکند که ما به حاج قاسم سلیمانی، «شهید عزیز» و به ابومهدی، «شهید عزیز» به چشم یک فرد نگاه نکنیم؛ به آنها به چشم یک مکتب نگاه کنیم. سردار شهید عزیز ما را با چشم یک مکتب یک راه، یک مدرسه درس آموز، با این چشم نگاه کنیم آن وقت اهمیت و قدر و قیمت این قضیه روشن خواهد شد. اگر این جور شد، آن وقت این اجتماع مردم این تجلیل و تعظیم مردم، تکریم مردم معنای دیگری پیدا میکند... ملت ایران نشان داد که از خط مجاهدت شجاعانه دفاع میکند، ملت ایران نشان داد که به نمادهای مقاومت عشق میورزد ملت ایران نشان داد که طرفدار مقاومت است، طرفدار تسلیم نیست.»
نقش مردم در دفاع مقدس
نقش مردم قهرمان ایران در طول هشت سال دفاع مقدس در دو زمینه قابل بررسی است:
1- حضور مستقیم در خط مقدم جبهه و نبرد با دشمن متجاوز؛
2- مشارکت در تأمین بخشی از هزینههای مادی جنگ از طریق کمکهای داوطلبانه، به ویژه تهیه و تدارک پوشاک و خوراک برای رزمندگان.
حضور داوطلبانه گروهها و قشرهای مختلف مردم از سرتاسر ایران در جبهههای نبرد، کمک فراوانی به پیشبرد جنگ و کسب پیروزی کرد. علاوه بر نیروهای بسیجی، جهادگرانِ جهاد سازندگی نیز داوطلبانه به جبهه رفتند. آنان که به سنگرسازان بیسنگر معروف بودند، مسئولیت مهم «مهندسی رزمی» را در دفاع مقدس به عهده گرفتند و به ایجاد خاکریز، پلها و جادهها و ساختن سنگر برای رزمندگان پرداختند.
در پشت جبهه نیز پزشکان و پرستاران با صبر و حوصلهٔ فراوان به مداوای رزمندگان همت گماشتند. بازاریان هم با کمکهای مالی و تهیهٔ مایحتاج به رزمندگان در جبههها یاری میرساندند.
زنان ایرانی نقش مهمی در هشت سال دفاع مقدس بر عهده داشتند و کمک فراوانی به پیشبرد و موفقیت عملیات رزمندگان کردند. مهمترین این خدمات عبارت بودند از:
1- حضور در خط مقدم جبهه در سالهای اول جنگ
2- تشویق برادران، همسران و فرزندان خویش برای حضور در جبهه
3- تهیه و آمادهسازی خوراک و پوشاک رزمندگان
4- پرستاری از رزمندگان مجروح در بیمارستانها
5- پاسداری از حریم خانواده در غیاب همسران رزمنده
حضور معلمان و دانشآموزان در دفاع مقدس
معلمان و دانشآموزان نیز نقش چشمگیر و تأثیرگذاری در هشت سال دفاع مقدس داشتند. در آن سالها جبهههای جنگ حضور صدها هزار دانش آموز و معلم ایرانی بود که برای دفاع از کیان نظام اسلامی و سرزمین مادری به جبهه رفتند و در سنگرها نیز از درس و مشق غافل نماندند. در طول دفاع مقدس حدود 2500 معلم و نزدیک به 36000 دانشآموز به شهادت رسیدند و هزاران نفر هم جانباز، اسیر و جاویدالاثر شدند.
فعالیت (صفحهٔ 164 کتاب درسی)
تاریخ شفاهی دفاع مقدس
الف) با یکی از افراد خانواده، فامیل، آشنا یا همسایه که در دفاع مقدس مشارکت داشته است، دربارهٔ انگیزه و هدف او از حضور در دفاع مقدس، فعالیتهایی که انجام داده است یا خاطراتش از آن دوره مصاحبه کنید و گزارش مکتوب آن را به کلاس ارائه دهید.
ب) با تحقیق دربارهٔ زندگی و شهادت یکی از شهدای دانشآموز محله یا روستای محل زندگی خود، گزارشی تهیه کنید. با گردآوری خاطرات اعضای کلاس، مجله تاریخ شفاهی دفاع مقدس مدرسه خود را تدوین کنید.
پایان جنگ تحمیلی
جنگها بر اثر علتهای مختلف از جمله مناقشات تاریخی، سیاسی و اقتصادی آغاز میشوند و به همانگونه تحت تأثیر عوامل و شرایط گوناگون سیاسی، اقتصادی، نظامی و... به پایان میرسند.
در تیرماه 1367، امام خمینی پس از دریافت گزارش و نظر مشورتی فرماندهان نظامی و مسئولان سیاسی کشور به منظور پایان دادن به جنگ تحمیلی، قطعنامهٔ 598 شورای امنیت سازمان ملل متحد را پذیرفت؛ اما صدام رئیس رژیم بعثی عراق که تا پیش از آن وانمود میکرد خواهان صلح و آتشبس است به نیروهای ارتش خود دستور داد به مناطقی از ایران در خوزستان و سایر نواحی مرزی حمله کنند. علاوهبر آن، گروهک تروریستی سازمان مجاهدین خلق (منافقین) را برای لشکرکشی به داخل خاک ایران تجهیز، تشویق و پشتیبانی کرد. پس از آنکه نیروهای مسلح و مردمی ایران با رشادت و فداکاری تمام در برابر یورشهای دشمن متجاوز ایستادگی کردند و شکست سختی به آنان بهویژه منافقین وارد آوردند، صدام قطعنامهٔ 598 را پذیرفت و اندکی بعد میان ایران و عراق آتش بس برقرار شد.
پس از برقراری آتشبس و دو سال مذاکره میان وزرای خارجه ایران و عراق، صدام در نامهای به حجتالاسلام والمسلمین اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس جمهوری وقت ایران، قرارداد الجزایر را بار دیگر به رسمیت شناخت و اظهار داشت که شما به هر آنچه که میخواستید، رسیدید. پس از آن، آزادگان عزیز با استقبال گرم مردم ایران به آغوش میهن اسلامی بازگشتند. در سال 1370 نیز سازمان ملل متحد رسماً رژیم بعثی عراق را به عنوان متجاوز و آغاز کنندهٔ جنگ معرفی کرد. به این ترتیب، جنگ هشت سالهای که صدام با حمایت آمریکا با هدف سرنگونی جمهوری اسلامی و تصرفبخشی از خاک ایران آغاز کرده بود، با شکست خود او به پایان رسید و برای اولین بار در دویست سال اخیر، دشمنان در جداسازی حتی یک وجب از خاک ایران ناکام ماندند.
مجاهدین خلق (منافقین) و جنگ تحمیلی
در تاریخ جهان موارد معدودی از خیانت و همکاری افراد، گروهها و یا احزاب سیاسی با دشمنان خارجی در زمان جنگ مشاهده شده است. گروهک سازمان مجاهدین خلق که مردم آنان را منافقین مینامند، از آن جمله است. منافقین در دوران جنگ تحمیلی از هیچ اقدامی علیه کشور و مردم ایران دریغ نورزیدند. سران و اعضای این گروهک در خیانتی آشکار به عراق رفتند و در خدمت صدام قرار گرفتند (1365).
مهمترین اقدامات مجاهدین خلق در دوران دفاع مقدس عبارتاند از:
1- ایجاد آشوب در داخل کشور و ترور بسیاری از مسئولان و مردم عادی
2- دادن اطلاعات سری و نظامی کشور به رژیم صدام و دیگر دشمنان خارجی
3- همکاری نظامی با ارتش بعثی عراق در جنگ با ایران
4- همکاری با ارتش بعثی در سرکوب و کشتار مخالفان صدام از جمله مبارزان کرد
5- تهاجم به داخل خاک ایران پس از پذیرش قطعنامه 598 شورای امنیت سازمان ملل متحد
دستاوردهای دفاع مقدس
الف) نظامی
1- تحول در حوزهٔ صنایع دفاعی (ساخت انواع موشکها، پیشرفت در حوزۀ هوا ـ فضا، افزایش توان پدافند هوایی)
2- خودکفایی در تولید و ساخت نیازهای مختلف نظامی
3- برخورداری از تجربیات تازه در زمینهٔ سازماندهی و آموزش نیروی انسانی داوطلب
4- تقویت و تحکیم سازمان رزم نیروهای مسلح (ارتش، سپاه و نیروی انتظامی)
5- شکوفایی استعدادهای بالقوه در فرماندهی جنگ و ظهور فرماندهان با استعداد
ب) فرهنگی و معنوی
1- تقویت اعتماد به نفس و احساس خودباوری و بروز خلاقیت در میان جوانان ایرانی
2- تثبیت اقتدار نظام جمهوری اسلامی در دفاع از تمامیت ارضی کشور
پرسشهای نمونه (صفحهٔ 166 کتاب درسی)
1- انگیزه و اهداف صدام از تحمیل جنگ به ایران چه بود؟
2- مجامع بینالمللی و کشورهای قدرتمند در برابر تهاجم ارتش رژیم بعثی عراق به خاک ایران چه واکنشی نشان دادند؟
3- به نظر شما، چرا تمام اقوام، قشرها و گروهها در سراسر ایران در دفاع مقدس مشارکت فراگیر و گستردهای داشتند؟
4- امام خمینی در مقام فرماندهی کل قوا چه نقشی در دوران دفاع مقدس داشتند؟
5- با راهنمایی دبیر و استفاده از محتوای درس، نمودار خط زمان رویدادهای مهم دوران دفاع مقدس را ترسیم کنید.